Lê Hïu Trác xu¥t thân trong mÙt gia ình quí tÙc, giÏi binh th°,võ nghÇ. Làm quan d°Ûi thÝi chúa TrËnh °ãc mÙt thÝi gian,ông nh­n th¥y xã hÙi thÑi nát,c°¡ng th°Ýng lÏng l»o, nhân khi ng°Ýi anh ß H°¡ng S¡n m¥t (1746), ông liÁn viÇn cÛ cáo quan vÁ nuôi m¹ già. Të ó ông chuyên nghiên céu y hÍc vëa chïa bÇnh céu Ýi, vëa so¡n sách và mß tr°Ýng d¡y hÍc truyÁn bá y éc, y lí,y thu­t.

Ngày 12 tháng giêng nm C£nh H°ng 43(1782),Lê Hïu Trác nh­n °ãc lÇnh chúa triÇu vÁ kinh xem m¡ch, kê ¡n chïa bÇnh cho th¿ tí TrËnh Cán.Sau ó mÙt thÝi gian thì chïa bÇnh cho chúa TrËnh Sâm. Nhïng iÁu Lê Hïu Trác m¯t th¥y tai nghe trong nhiÁu chuy¿n i të H°¡ng S¡n ra Thng Long ã thôi thúc ông c§m bút. Nm 1783 ông vi¿t xong t­p Th°ãng kinh kí sñ b±ng chï Hán. T­p kí sñ này là mÙt tác ph©m vn hÍc ích thñc, ·c s¯c giá, có giá trË sí liÇu cao . o¡n trích Vào phç chúa TrËnh trong sách Ngï vn 11-Nâng cao,t­p 1(Nxb.Giáo dåc,H,2007) thà hiÇn °ãc §y ç nhïng nét Ùc Ùc áo trong bút pháp kí sñ cça Lê Hïu Trác.

Nh° ta bi¿t: kí là là tên gÍi chung cho mÙt nhóm thà lo¡i có tính giao thoa giïa báo chí vÛi vn hÍc. Kí vi¿t vÁ cuÙc Ýi thñc t¡i,vi¿t vÁ ng°Ýi th­t,viÇc th­t. Ng°Ýi vi¿t kí miêu t£ thñc t¡i theo tinh th§n cça sí hÍc. M«u hình tác gi£ kí g§n gii vÛi nhà sí hÍc. Tác gi£ kí coi trÍng viÇc thu­t l¡i có ngÍn ngành và không bao giÝ quên miêu t£ khung c£nh. Kí bao gÓm nhiÁu thà vn nh° : bút ký, phóng sñ, du kí, hÓi kí,nh­t kí, & Trong sÑ ó kí sñ thiên vÁ ghi chép chi ti¿t, tÉ mÉ sñ viÇc- câu chuyÇn có th­t. T¥t nhiên an xen vào m¡ch tñ sñ còn có nhïng o¡n thà hiÇn nh­n xét chân thñc,tinh t°Ýng cça nhà vn tr°Ûc sñ viÇc.

o¡n trích Vào phç chúa TrËnh v½ l¡i mÙt béc tranh sinh Ùng vÁ cuÙc sÑng xa hoa quyÁn quý cça chúa TrËnh. Lê Hïu Trác sí dång ng°Ýi tr§n thu­t ngôi thé nh¥t,trñc ti¿p ti¿p c­n cung cách sinh ho¡t xa hoa cça chúa TrËnh. Nhà vn quan sát tÉ mÉ, ghi chép trung thñc, t£ c£nh sinh Ùng, thu­t viÇc khéo léo.

Mß §u o¡n trích là mÙt sñ kiÇn cå thÃ, chân thñc. Tính ch¥t kí trong bút pháp cça Lê Hïu Trác thà hiÇn rõ ß cách ghi tÉ mÉ sñ viÇc, thÝi gian .Nhà vn k¿t hãp biÇn pháp kà khách quan vÛi nghÇ thu­t gãi không khí nh±m làm nÕi b­t hành Ùng kh©n tr°¡ng,g¥p gáp cça nhân v­t: MÓng mÙt tháng 2. Sáng tinh m¡, tôi nghe ti¿ng gõ cía r¥t g¥p. Tôi ch¡y ra mß cía . Thì ra mÙt ng°Ýi §y tÛ quan Chánh °Ýng& . . ß ây trong viÇc có ng°Ýi , ng°Ýi g¯n ch·t vÛi c£nh,vÛi môi tr°Ýng ho¡t Ùng cå thÃ. Câu vn cça Lê Hïu Trác ng¯n gÍn, giàu thông tin, °ãc vi¿t ra mÙt cách nh¹ nhàng, tñ nhiên,không mÙt chi ti¿t thëa .LÝi vn gi£n dË, ch¯c mà bay bÕng, vëa truyÁn c£m vëa truyÁn nh­n théc .Ng°Ýi Íc có thà hình dung °ãc r¥t rõ mÙt c£nh huÑng ·c biÇt ang x£y ra.

L§n theo m¡ch tñ sñ, ng°Ýi Íc có c£m giác hÓi hÙp lo âu rÓi b¥t ngÝ nh­n ra mÙt con ng°Ýi g§n gii, quen thuÙc nh° c£m nh­n cça nhân v­t Tôi trong tác ph©m này. Tr°Ûc m¯t ta : hình £nh nhân v­t tôi ã dëng b°Ûc vÛi tâm tr¡ng ng¡c nhiên, thoáng mÙt chút th¥t vÍng. NhËp kà Ùt ngÙt ch­m l¡i à ghi ng°Ýi, ghi viÇc rõ nét h¡n, §y ç h¡n. Hai chï thì ra vëa t¡o ¥n t°ãng vÁ sñ khám phá, vëa gÍi ra °ãc ng°Ýi th­t,viÇc th­t .

Nhân v­t tôi không hiÇn ra qua hình dáng cå thÃ. Tr°Ûc h¿t anh ta xu¥t hiÇn qua giÍng nói, qua c£m nh­n vÁ âm thanh, và rõ h¡n ß hành Ùng. Nhân v­t tôi xu¥t hiÇn vÛi t° cách mÙt ng°Ýi trong cuÙc, trñc ti¿p tham gia vào sñ viÇc °ãc miêu t£ tr§n thu­t. Vì th¿ ngay të §u truyÇn ng°Ýi Íc ãcó c£m giác ây không ph£i câu chuyÇn h° c¥u, mà chính là béc tranh cuÙc sÑng ang hiÇn hïu .

Khi kà viÇc, t£ ng°Ýi Lê Hïu Trác không vay m°ãn nhïng khuôn m«u, ch¥t liÇu có sµn,tác gi£ h°Ûng tÛi khai thác ch¥t liÇu Ýi th°Ýng, Ýi t°. Ch³ng h¡n lÝi Ñi tho¡i cça nhân v­t ng°Ýi §y tÛ °ãc thà hiÇn mÙt cách tñ nhiên, úng vÛi vË th¿ chéc ph­n cça h¯n: có thánh chÉ triÇu cå vào. Quan truyÁn mÇnh hiÇn ang ß nhà cå lÛn con,con vâng mÇnh ch¡y ¿n ây báo tin& .

Lê Hïu Trác coi trÍng viÇc kà l¡i có ngÍn ngành. Nhà vn °a s¯p x¿p sñ viÇc cho §y ç m¡ch l¡c có §u có cuÑi, nên d°Ýng nh° cé mÙt o¡n hay mÙt câu nói vÁ hành Ùng cça tên §y tÛ l¡i ti¿p o¡n tñ thu­t vÁ hành Ùng, c£m nh­n cça Lê Hïu Trác. Nghe ti¿ng gõ cía& ..tôi ch¡y ra& , ng°Ýi §y tÛ nói& ..tôi bèn , tên §y tÛ ch¡y& tôi bË xóc mÙt m»,khÕ không nói h¿t . M¡ch vn ch·t ch½ nhÝ sñ thà hiÇn thành công cái lô gíc nhân qu£ cça sñ kiÇn, hành Ùng .Ban §u ta t°ßng nh° nhân v­t tôi chç Ùng, nh°ng càng Íc càng th¥y nhân v­t tôi bË cuÑn vào h¿t sñ viÇc này ¿n sñ viÇc khác.

Mß §u o¡n trích c¥u trúc câu vn ng¯n gÍn. M×i câu vn t°¡ng éng vÛi mÙt tâm tình, mÙt sñ viÇc, hành Ùng. Ng°Ýi Íc vëa Óng c£m vÛi n×i v¥t v£ và hành Ùng b¥t ¯c d) cça nhân v­t tôi vëa Óng tình vÛi Lê Hïu Trác ß thái Ù mÉa mai châm bi¿m sñ lÙng quyÁn ,ti¿m lÅ cça chúa TrËnh Sâm lúc b¥y giÝ.

Quang c£nh và cung cách sinh ho¡t trong phç chúa °ãc Þ-4¢Y¤YçåçÚ hÞ9hñ\CJaJU/hÞ9hÞ96�B*CJOJQJ]�^JaJph333¤Yý¤Yýghi l¡i khá tÉ mÉ qua con m¯t quan sát cça mÙt th§y thuÑc l§n §u tiên b°Ûc chân vào th¿ giÛi mÛi l¡. Không gian nghÇ thu­t cça tác ph©m ngày càng °ãc mß rÙng h¡n theo b°Ûc chân, và cách nhìn cça nhân v­t x°ng tôi .Béc tranh toàn c£nh vÁ phç chúa TrËnh không chÉ có bÁ rÙng mà còn có chiÁu sâu, vÛi mÙt séc gãi m¡nh m½.

Theo nhân v­t tôi quanh c£nh ß phç chúa cñc kì xa hoa, tráng lÇ- không ß âu sánh b±ng: Khi vào phç ph£i qua nhiÁu l§n cía vÛi nhïng hành lang quanh co nÑi ti¿p nhau,ß m×i cía Áu có vÇ s) canh gác. Khuôn viên phç chúa rÙng, có tr¡m dëng chân °ãc ki¿n trúc th­t kiÃu cách, vÛi c£nh trí thiên nhiên kì l¡. Trong v°Ýn, chim kêu ríu rít,danh hoa ua th¯m,gió °a thoang tho£ng mùi h°¡ng. Bên trong là nhïng ¡i °Ýng, gác tía vÛi kiÇu son, võng iÁu. Ó dùng cça chúa °ãc son son thi¿p vàng, Ó dùng ti¿p khách n uÑng cing Áu là mâm vàng, chén b¡c, cça ngon v­t l¡& . ¿n nÙi cung cça th¿ tí ph£i tr£i qua 6 l§n tr°Ûng g¥m. N¡i ß cça th¿ tí r¥t sang trÍng,có s­p th¿p vàng, gh¿ rÓng bày nÇm ¥m ,xung quanh l¥p lánh, h°¡ng hoa ngào ng¡t&

Lê Hïu Trác khéo k¿t hãp t£ t­p trung vÛi iÃm xuy¿t, chÍn lÍc °ãc nhïng chi ti¿t ¯t, nói lên quyÁn uy tÑi th°ãng cùng n¿p sÑng h°ßng thå cñc kì xa xÉ cça gia ình chúa TrËnh Sâm. GiÍng kà khách quan, trang nghiêm, an xen vÛi thái Ù ng¡c nhiên và hàm ý phê phán kín áo chúa TrËnh .Nhà vn khéo k¿t hãp giïa vn xuôi và th¡ ca. Bài th¡ vËnh c£nh, t£ viÇc cça Lê Hïu Trác ý té sâu xa, lÝi th¡ hóm hÉnh ,©n gi¥u mÙt nå c°Ýi châm bi¿m, mÉa mai.

LÝi nh­n xét trong vn ph©m khá a d¡ng: Tr°Ûc tiên Lê Hïu Trác ánh giá khái quát v» ¹p. Ti¿p theo nh­n xét vÁ c£nh giàu sang. Ti¿p nïa nêu ¥n t°ãng vÁ cách bày trí, ki¿n trúc kiÃu cách. Nhà vn dëng l¡i bình giá tÉ mÉ,s¯c s£o các Ó dùng xa hoa të nhà ¡i °Ýng ¿n Gác tía. LÝi ánh giá nào cça lê Hïu Trác cing ích áng,tinh t¿ và có chëng mñc. Nói tác ph©m giàu ch¥t trï tình vì th¿.

Tác gi£ quan sát các công trình ki¿n trúc, c£nh trí thiên nhiên qua hình khÑi, dáng v» kích cá, t£ khuôn viên chç y¿u qua nhïng ¥n t°ãng vÁ h°¡ng th¡m âm thanh, kà vÁ méc Ù xu¥t hiÇn cça thË vÇ, quân s) à nh¥n m¡nh v» trang nghiêm cça n¡i ây. Lê Hïu Trác ·c biÇt °a t£ °Ýng i, lÑi vào phç chúa. Ta có c£m t°ßng ±ng sau m×i cánh cía là mÙt béc tranh .o¡n trích gÓm nhiÁu béc tranh vÛi nhïng m£nh màu tÑi sáng, nh¡t ­m khác nhau, nÑi liÁn nhau .

Qua m¥y l§n cía §u tiên, tr°Ûc m¯t tác gi£ giÑng nh° mÙt c£nh tiên huyÁn £o, cây cÑi um tùm, h°¡ng hoa th¡ mÙng. i ti¿p, c£nh giàu sang cça phç chúa °ãc bày ra chân th­t,§y ç h¡n. Càng i sâu vào trong, Lê Hïu Trác càng có dËp quan sát không gian nÙi th¥t, không gian cao rÙng cça l§u gác vÛi các Ó nghi tr°ãng s¡n son th¿p vàng, nh¥t là °ãc bi¿t cái phong vË cça nhà ¡i gia.

Vào phç chúa TrËnh trß thành mÙt quá trình ti¿p c­n sñ th­t Ýi sÑng xa hoa v°¡ng gi£ h¡n là thm bÇnh,chïa bÇnh. Thm bÇnh, chïa bÇnh cho th¿ tí TrËnh Cán t°ßng chÉ nh° mÙt cái cÛ, mÙt dËp may giúp ng°Ýi vi¿t kí hoàn thiÇn béc tranh vÁ cuÙc sÑng thâm nghiêm, giàu sang §y uy quyÁn.

Lê Hïu Trác tÕ chéc iÃm nhìn tr§n thu­t linh ho¡t. Có o¡n sñ viÇc °ãc kà theo quan sát cça nhân v­t x°ng tôi. Có o¡n nhà vn à cho nhân v­t quan truyÁn chÉ miêu t£,giÛi thiÇu. Ng°Ýi Íc có c£m t°ßng không chÉ có Lê Hïu Trác d«n ta vào phç chúa à tñ do quan sát ng¯m nhìn mà c£ nhïng k» h§u c­n chúa cing °a ta thâm nh­p, khám phá sñ th­t ß ông cung . Nhïng o¡n nhân v­t tôi Ùc tho¡i toát lên cái nhìn s¯c s£o và sñ c£m nh­n tinh t¿. Nhïng o¡n kà t£, cho th¥y nhân v­t tôi bao quát °ãc mÙt không gian rÙng lÛn, n¯m b¯t °ãc th§n thái, b£n ch¥t cça sñ v­t hiÇn t°ãng. Trong t° cách mÙt ng°Ýi th§y thuÑc quê mùa, nhân v­t tôi luôn tÏ ra là mÙt ng°Ýi hoà nhã kính nh°Ýng, ham hÍc hÏi y thu­t cça Óng nghiÇp . Sñ Ñi l­p vÁ vË th¿ so vÛi các vË l°¡ng y cça sáu cung hai viÇn,không khi¿n nhân v­t tôi trß nên nhÏ bé, trái l¡i càng tôn cao h¡n nhân cách và tài nng cça nhân v­t này . V» ông úc cça l°¡ng y n¡i triÁu ình tñ ph¡i bày h¿t sñ thñc ß phú chúa ang tÓn t¡i mÙt hÇ thÑng quan l¡i b¥t tài, n bám .

Các nhà nho x°a ít khi nói vÁ mình. Nh°ng trong o¡n trích này,tác gi£ ã không ng§n ng¡i à cái Tôi óng mÙt vai trò quan trÍng. Vào phç chúa TrËnh thà hiÇn trñc ti¿p cái tôi cá nhân ng°Ýi c§m bút. Qua o¡n trích ta th¥y tác gi£ Lê Hïu Trác là mÙt th§y thuÑc giàu kinh nghiÇm. Bên c¡nh tài nng ông còn là mÙt th§y thuÑc có l°¡ng tâm và éc Ù. Lê Hïu Trác xem nghÁ thuÑc vô cùng thiêng liêng cao quí,ng°Ýi làm thuÑc ph£i nÑi ti¿p lòng trung cça cha ông mình,ph£i luôn giï éc cho trong, giï lòng cho s¡ch . Lê Hïu Trác yêu thích tñ do, n¿p sÑng thanh ¡m. V°ãt lên trên nhïng danh lãi t§m th°Ýng ông trß vÁ hành ¡o céu Ýi vÛi quan niÇm : ThiÇn tâm cÑt ß céu ng°Ýi. S¡ tâm nào có m°u c§u chi âu/ Bi¿t vui, nghèo cing h¡n giàu/ Làm ¡n nào ph£i mong c§u tr£ ¡n .